Şehirdeki Kuşlar,
Arılar ve Kelebekler

Merhaba, Esenly Podcast’in yeni bölümüne hoş geldiniz.

Bugün size küçük bir soru sormak istiyorum.

Sabah evden çıktığınızda, okulunuza ya da işinize giderken, bulunduğunuz şehirde sizden başka kimlerin yaşadığını hiç düşündünüz mü?

Belki kaldırımın kenarındaki küçük bir otun üzerinde duran bir uğur böceği… Bir apartmanın çatısına konmuş güvercinler… Parktaki çiçeklerin arasında dolaşan bir arı… Ya da tam fark edemeden yanınızdan geçen küçük bir kelebek.

Şehirler bize çoğu zaman gri, yoğun ve hızlı yerler gibi gelir. Binalar, araçlar, ekranlar, kalabalıklar, yetişilecek yerler… Gün içinde o kadar çok şeye odaklanırız ki çevremizde devam eden başka yaşamları fark etmek zorlaşır.

Ama şehirler yalnızca insanlardan, yollardan ve yapılardan oluşmaz.

Şehirler aynı zamanda kuşların göç rotalarıdır. Arıların besin aradığı alanlardır. Kelebeklerin yaşam döngülerinin devam etmeye çalıştığı yerlerdir. Ağaçların, toprağın, mantarların, böceklerin ve bitkilerin birbirine bağlandığı büyük ama çoğu zaman görünmeyen ekosistemlerdir.

Bugün kent biyoçeşitliliğini konuşacağız.

Kuşlar, arılar ve kelebekler şehirde neden önemli? Bir park, boş bir arazi, bahçe ya da balkon nasıl bir yaşam alanına dönüşebilir? Ve en önemlisi, doğayı korumak için bazen yalnızca fark etmenin neden gerçek bir başlangıç olduğunu konuşacağız.

Kent biyoçeşitliliği: görünmeyen ağ

Önce “biyoçeşitlilik” kelimesiyle başlayalım.

Biyoçeşitlilik, en basit hâliyle, canlı çeşitliliği demek. Bir yerde bulunan farklı bitkiler, hayvanlar, mantarlar ve mikroorganizmalar; yani çıplak gözle gördüğümüz ya da görmediğimiz yaşamın tamamı.

Fakat biyoçeşitlilik sadece “kaç farklı tür var?” sorusundan ibaret değil.

Asıl önemli olan, bu türlerin birbirleriyle kurduğu ilişkiler.

Bir çiçek, yalnızca güzel göründüğü için orada değildir. Bir arı için besin kaynağı olabilir. Bir kelebek için yumurta bırakılacak ya da beslenilecek bir bitki olabilir. Bir kuş, o bitkinin tohumunu başka bir yere taşıyabilir. Topraktaki canlılar ise o bitkinin büyümesini destekleyen döngünün bir parçasıdır.

Yani doğada hiçbir şey gerçekten tek başına değildir.

Bir kuşu, yalnızca gökyüzünde uçan bir canlı olarak; bir arıyı yalnızca bal yapan bir canlı olarak; bir kelebeği de yalnızca güzel kanatları olan bir canlı olarak görmek kolaydır.

Ama onların her biri, hayatın devam ettiği daha büyük bir ağın parçasıdır.

Şehirde bu ağı görmek daha zor olabilir. Çünkü doğayı çoğu zaman “şehrin dışındaki bir şey” olarak düşünürüz. Ormana gidince doğada olduğumuzu, denize ya da dağa çıkınca doğayla buluştuğumuzu hissederiz.

Oysa doğa, şehirden tamamen ayrılmış bir yer değil.

Doğa; mahallenizdeki ağaçta, okul bahçesindeki serçede, otobüs durağının yanındaki çiçekte ve hatta bazen bir apartman boşluğunda büyümeye çalışan bitkide de devam ediyor.

Şehirdeki doğa daha küçük, daha parçalı ve bazen daha kırılgan olabilir. Ama bu, daha az değerli olduğu anlamına gelmez.

Şehirdeki kuşlar

Kuşlarla başlayalım.

Birçok şehirde kuş sesleri günlük hayatın en tanıdık seslerinden biri. Fakat çoğu zaman duyduğumuz kuşun ne olduğunu, nereden geldiğini ya da orada neden bulunduğunu düşünmeyiz.

Bazı kuşlar şehirlerde yıl boyunca yaşar. Bazıları ise şehirleri yalnızca yolculuklarının bir durağı olarak kullanır.

Türkiye, özellikle de İstanbul, kuş göçü açısından çok dikkat çekici bir konumda bulunuyor. İlkbahar ve sonbahar aylarında, yüz binlerce leylek ve yırtıcı kuş Avrupa ile Afrika arasındaki göç yolunda İstanbul’un üzerinden geçiyor.

Bu yolculuk yalnızca gökyüzünde gerçekleşmiyor.

Daha küçük kuşlar için şehirdeki parklar, bahçeler ve yeşil alanlar dinlenme noktası olabiliyor. Uzun bir yolculuk sırasında bu alanlar, beslenmek ve enerji toplamak için önemli hâle geliyor.

Yani bizim için sıradan bir park, başka bir canlı için çok daha büyük bir anlam taşıyabiliyor.

Belki sizin her gün içinden geçtiğiniz küçük bir yeşil alan, göç eden bir kuşun yol üzerindeki kısa molasıdır.

Bu bakış açısı şehirleri yeniden düşünmemize yardımcı oluyor.

Bir parkı yalnızca bankları, yürüyüş yolu ya da çocuk oyun alanıyla değerlendirmek yerine; orada yaşayan canlıların ihtiyaçlarıyla birlikte düşünebiliriz.

Ağaçların türü, çalıların bulunup bulunmaması, suya erişim, mevsim boyunca çiçek açan bitkiler ve farklı yeşil alanların birbirine bağlantısı… Bunların hepsi şehirdeki yaşam için önemli olabilir.

Kuşların şehirlerdeki rolü konusunda çok büyük ve kesin iddialar kurmak her zaman doğru değil. Her kuş türü aynı işi yapmaz, her şehirde aynı etki görülmez. Ama bilimsel çalışmalar; kuşların bazı yerlerde tohum taşınmasına, böcek popülasyonlarının dengelenmesine ve insanların doğayla bağ kurmasına katkı sunabildiğini gösteriyor.

Belki de kuşların şehirdeki en güçlü etkilerinden biri, bizi çevremize bakmaya davet etmeleri.

Bir kuş sesi duyduğumuzda, gökyüzüne bakarız.

Küçük bir an için hızımız yavaşlar.

Şehirdeki doğa, bazen tam da böyle başlar: bir sesi fark etmekle.

Arılar ve tozlaştırıcılar

Şimdi arılara geçelim.

Arılar denildiğinde çoğu insanın aklına ilk olarak bal geliyor. Oysa arılar ve diğer tozlaştırıcı canlılar, bundan çok daha büyük bir iş yapıyor.

Bir çiçekten diğerine taşınan polenler, birçok bitkinin üremesine yardımcı oluyor. Bu süreç yalnızca tarımsal üretim için değil; yabani çiçeklerin, çalıların ve şehirdeki pek çok bitkinin devamlılığı için de değerli.

Ama burada önemli bir ayrım var.

“Tozlaştırıcı” dediğimiz canlılar sadece bal arılarından oluşmuyor. Yaban arıları, bazı sinek türleri, kelebekler, güveler ve başka birçok böcek de bu sürecin parçası olabilir.

Her arı aynı biçimde yaşamaz. Her biri kovan oluşturmaz. Hatta birçok arı türü tek başına yaşar.

Bu nedenle şehirde tozlaştırıcıları desteklemek, sadece bir yere arı kovanı koymak anlamına gelmez.

Asıl mesele, onların besin bulabileceği ve yaşam döngülerini sürdürebileceği alanların olmasıdır.

Araştırmalar, kentleşmenin genel olarak tozlaştırıcıların çeşitliliğini ve sayısını olumsuz etkileyebildiğini gösteriyor. Özellikle kelebekler, şehirleşmenin etkilerine karşı daha hassas gruplardan biri olarak görülüyor.

Bunun nedenlerinden biri, şehirlerin doğayı parçalaması.

Bir yerde çiçekler olabilir; ama o çiçeklerin çevresinde güvenli bir yaşam alanı olmayabilir. Bir park olabilir; ama başka yeşil alanlarla bağlantısı bulunmayabilir. Bir bitki, birkaç hafta çiçek açabilir; ama yılın geri kalanında tozlaştırıcıların yararlanacağı kaynaklar çok sınırlı kalabilir.

Bu yüzden şehirlerde yalnızca “yeşil alan miktarı” değil, o yeşil alanın niteliği de önemli.

Bir alanın bakımlı ve estetik görünmesi, her zaman canlılar için iyi bir alan olduğu anlamına gelmeyebilir.

Bazen çok düzenli, çok kısa kesilmiş çimler; çeşitliliği düşük bir peyzaj oluşturabilir. Buna karşılık farklı zamanlarda çiçek açan yerel bitkiler, çalılar ve küçük doğal alanlar, birçok canlı için daha fazla fırsat sunabilir.

Bu, şehirlerimizin tamamen bakımsız olması gerektiği anlamına gelmiyor.

Daha çok şu anlama geliyor: Doğaya şehirde de küçük paylar bırakabilmeliyiz.

Her alanı aynı biçimde kontrol etmek, her yabani bitkiyi hemen yok etmek ya da her köşeyi sadece insan gözü için tasarlamak zorunda değiliz.

Çünkü şehir, sadece bize ait bir alan değil.

Kelebekler neyi anlatır?

Kelebekler ise bu hikâyenin en dikkat çekici canlılarından biri.

Belki de bunun sebebi, onları fark etmenin kolay olması. Renkleri, kanat hareketleri ve kısa süreli görünümleri, kelebekleri şehirde karşılaştığımız en özel canlılardan biri hâline getiriyor.

Fakat kelebekler sadece güzel göründükleri için önemli değil.

Kelebeklerin yaşam döngüsü, çevredeki değişimlere karşı oldukça hassas olabiliyor. Yumurtalarını bırakabilecekleri belirli bitkilere, tırtıl döneminde beslenebilecekleri kaynaklara ve yetişkin hâllerinde nektar bulabilecekleri çiçeklere ihtiyaç duyuyorlar.

Bu yüzden bir kelebek görmek, bazen o çevrede sadece tek bir çiçeğin değil; daha geniş bir yaşam ilişkisinin sürdüğünü gösterebilir.

Elbette tek bir gözlemden büyük sonuçlar çıkarmak doğru olmaz. Bir gün bir kelebek görmemiz, o bölgedeki doğanın tamamen sağlıklı olduğu anlamına gelmez.

Ama gözlemler biriktikçe, örüntüler oluşmaya başlar.

Hangi türler hangi mevsimde görülüyor? Hangi parkta daha çok kelebek var? Geçen yıla göre neler değişmiş? Bazı türler neden artık daha az görünür hâle gelmiş?

Bu sorular, yalnızca bilim insanlarının soruları değil.

Doğayı gözlemleyen herkesin soruları olabilir.

Ve burada vatandaş bilimi devreye giriyor.

Vatandaş bilimi, bilimsel gözlem ve araştırma süreçlerine insanların da katılabilmesi anlamına geliyor. Bir kuşun fotoğrafını çekmek, gördüğünüz kelebeği kaydetmek, bir bitkinin nerede açtığını not etmek ya da bulunduğunuz yerdeki canlıları düzenli olarak gözlemlemek; zamanla anlamlı veriler oluşturabilir.

Bireysel bir gözlem küçük görünebilir.

Ama birçok insanın, farklı yerlerde yaptığı küçük gözlemler birleştiğinde; şehirdeki yaşam hakkında çok daha geniş bir tablo ortaya çıkabilir.

Esenly’nin gözlem ve Labs tarafını da bu yüzden değerli görüyoruz.

Bir canlıyı tanımak, sadece ona bir isim vermek değildir.

Onu fark etmek, yaşadığı alanı merak etmek ve o alanın korunmaya değer olduğunu kabul etmektir.

Bir uygulama, bir fotoğraf ya da kısa bir not; doğayla bağın yerini tamamen tutamaz. Ama doğru kullanıldığında, o bağın başlamasına yardımcı olabilir.

Günlük hayatta neler yapabiliriz?

Peki biz günlük hayatta neler yapabiliriz?

Burada büyük, zor ya da tek başımıza dünyayı değiştirecek hareketlerden söz etmiyoruz.

Önce fark etmekten söz ediyoruz.

Yaşadığınız yerdeki kuşları gözlemleyebilirsiniz. Her gün duyduğunuz seslerin birbirinden farklı olup olmadığına dikkat edebilirsiniz. Bir parkta ya da okul bahçesinde gördüğünüz kelebeklerin fotoğrafını çekebilirsiniz.

Balkonunuz, pencereniz ya da küçük bir bahçeniz varsa; bulunduğunuz iklime uygun, çiçekli ve mümkün olduğunca yerel bitkilere yer verebilirsiniz.

Bu noktada “yerel bitki” vurgusu önemli. Çünkü yerel bitkiler, o bölgedeki canlılarla uzun süre içinde birlikte var olmuş türlerdir. Her yerde aynı süs bitkilerini kullanmak yerine, bulunduğunuz bölgedeki tozlaştırıcıların yararlanabileceği bitkilere alan açmak daha anlamlı olabilir.

Bunun için mükemmel bir doğa bilgisine sahip olmanız gerekmiyor.

Merak etmek yeterli bir başlangıç.

Bir bitkinin adını araştırmak. Bir kuşun türünü öğrenmeye çalışmak. Mahallenizdeki bir parkın mevsimlere göre nasıl değiştiğini fark etmek.

Bu küçük sorular, büyük bir ilişkiyi yeniden kurabilir.

Ayrıca doğayı korumak, bazen yapmadığımız şeylerle de ilgilidir.

Örneğin gördüğümüz her böceği hemen yok edilmesi gereken bir canlı gibi düşünmemek. Parklarda ya da bahçelerdeki her doğal alanın “düzensiz” olduğu için değersiz olmadığını anlamak. Çiçekleri, yuvaları ve küçük yaşam alanlarını bozmadan gözlem yapmaya çalışmak.

Doğa, bizim müdahalemize her zaman ihtiyaç duymaz.

Bazen ona alan bırakmamız yeterlidir.

Şehirle birlikte yaşamayı öğrenmek

Şehirde yaşarken doğayı kaybetmemek, her gün bir ormana gitmek anlamına gelmiyor.

Bazen yolun kenarındaki bitkiye bakmak demek.

Bazen pencerenin önünde duran kuşu fark etmek demek.

Bazen bir kelebeğin hangi çiçeğe konduğunu merak etmek demek.

Şehirler büyürken, hızlı ve yoğun hayatlarımız devam ederken, doğa çoğu zaman sessiz kalıyor. Ama sessiz kalması, orada olmadığı anlamına gelmiyor.

Kuşlar hâlâ göç ediyor. Arılar hâlâ çiçek arıyor. Kelebekler hâlâ kendilerine uygun yaşam alanları bulmaya çalışıyor.

Ve onların yaşadığı şehirler, bizim yaşadığımız şehirlerden ayrı değil.

Daha iyi bir şehir; yalnızca ulaşımın kolay olduğu, binaların yeni olduğu ya da yolların geniş olduğu bir şehir değildir.

Daha iyi bir şehir, yaşamın farklı biçimlerine de yer açabilen şehirdir.

Bugün dışarı çıktığınızda, kendinize şu soruyu sorabilirsiniz:

“Bu şehirde, benden başka kimler yaşıyor?”

Belki cevabı bir ağacın dalında, bir çiçeğin üzerinde ya da fark etmeden yanından geçtiğiniz küçük bir canlıda bulursunuz.

Esenly Podcast’i dinlediğiniz için teşekkür ederiz.

Gördüğünüz canlıları merak etmeyi, gözlemlemeyi ve doğayla bağ kurmayı unutmayın.

Bir sonraki bölümde görüşmek üzere.